Kujawiak jako taniec narodowy – metrum, opis i dawne określenia

Podaj dalej:

Kiedy myślę o kujawiaku, widzę taniec, który bez pośpiechu opowiada o Kujawach — szeroką melodią, kołyszącym ruchem i nutą melancholii. To jeden z pięciu polskich tańców narodowych, obok poloneza, mazura, oberka i krakowiaka, choć do tego grona dołączył stosunkowo późno. Jego korzenie sięgają wiejskich obrzędów, zwłaszcza wesel. Nazwa pojawiła się w źródłach w 1827 roku, a pierwsze zapisy muzyczne powstały trzy lata później. W tradycji ludowej spotykałam też określenia „śpiący” i „kolebany” — trafnie opisują taniec, który zdaje się płynąć, zamiast pędzić.

Muzyka kujawiaka ma metrum 3/4 i rytmikę związaną z mazurem, jednak jego tempo jest najwolniejsze spośród polskich tańców narodowych. Melodie często opierają się na tonacjach molowych lub skalach modalnych, dlatego brzmią rozlewnie i lirycznie. Nierzadko poprzedza je wstęp grany na jednym dźwięku. Tańcząc, stawiam miękkie kroki, obracam się i delikatnie zaznaczam rytm przytupnięciem. Pary zwykle poruszają się po kole, a zmiany uchwytu i unoszenie rąk nadają choreografii lekkości. Cenię też przestrzeń na improwizację: tancerze mogą dopasować gesty i akcenty do własnego temperamentu.

Spis treści

Od spokojnych kroków po wirujący finał — kujawiak pełen kontrastów

Sceniczna, narodowa odmiana kujawiaka łączy chodzonego, wolny taniec wirowy oraz cechy mazura i oberka. Jeżeli interesują cię podobne zagadnienia, przeczytaj o krytyce tańca Chrisa Browna w utworze Kanye Westa. Tymczasem tradycyjna forma ludowa mogła przyspieszać od spokojnego tempa aż po bardzo szybkie, niekiedy przy tej samej melodii. Taniec wykonywano przy śpiewie lub akompaniamencie instrumentów, a jego przebieg przerywały przyśpiewki. Niektóre opisy wyróżniają trzy części: chodzonego, kujawiaka właściwego i mazura; taki układ nazywano „tańcem okrągłym”. W XIX wieku kujawiak wyszedł poza wieś, a jego rytm i nastrój inspirowały między innymi Fryderyka Chopina, Henryka Wieniawskiego oraz Feliksa Nowowiejskiego.

Kujawiak zdobył największą popularność na przełomie XIX i XX wieku, jednak przed I wojną światową zaczął znikać z części repertuarów balowych poza Kujawami. Tutaj podrzucam odnośnik do artykułu, w którym poruszyliśmy ten temat. Dziś wraca na sceny zespołów folklorystycznych, festiwale i warsztaty. Co roku można go też oglądać podczas wydarzenia „Od Kujawiaka do Oberka” w Łącku koło Płocka. Cenię go za połączenie prostoty ludowego tańca z elegancją i swobodą interpretacji. Wystarczy kilka spokojnych taktów, by poczuć jego związek z regionem oraz historią polskiej kultury.

Obszar	Dane i szczegóły
Miejsce wśród tańców narodowych	Jeden z 5 polskich tańców narodowych: obok poloneza, mazura, krakowiaka i oberka. Do tego grona zaliczono go jako ostatni.
Metrum	3/4 — metrum trójdzielne, wspólne dla kujawiaka i mazura. Rytm kujawiaka zalicza się do typu mazurkowego.
Tempo i charakter	Wolne, płynne i kołyszące; kujawiak jest uznawany za najwolniejszy z polskich tańców narodowych. Ma charakter liryczny, nastrojowy, często melancholijny i zalotny.
Rytmika i akcenty	Akcent może łagodnie podkreślać 1. część taktu, a w niektórych ujęciach także 2. — słabą część. W tańcu wiejskim występują zróżnicowane ugrupowania rytmiczne oraz tempo rubato, czyli przesuwanie drobnych wartości rytmicznych wewnątrz taktu bez zmiany metrum.
Melodia i tonacje	Melodie bywają oparte na tonacjach molowych lub skalach modalnych; mają często szeroki, stopniowo wznoszący się przebieg. Kujawiak może rozpoczynać się wstępem opartym na jednym dźwięku — tonice lub dominancie.
Zmiany tempa	W tradycyjnym kujawiaku wiejskim tempo mogło stopniowo zmieniać się od powolnego do bardzo szybkiego, przy zachowaniu zasadniczo tej samej melodii.
Kroki i ruch	Podstawą są spokojny chód, obroty i mocniejsze przytupywanie. Taniec łączy cechy chodzonego z wolnym tańcem wirowym; pary poruszają się po obwodzie koła.
Ujęcie i improwizacja	Tancerze mogą zmieniać ujęcie, wykonywać gesty i figury oraz improwizować. W opisie tradycyjnego tańca pojawia się również unoszenie i potrząsanie prawą ręką.
Przyśpiewki i wykonanie	Kujawiak wiejski występował jako pieśń śpiewana i jako forma instrumentalna przerywana przyśpiewkami. W tańcu przyśpiewka może poprzedzać kroki.
Budowa formy	W formie narodowej może składać się z 2 lub więcej części różniących się melodycznie. Opisywana jest też konstrukcja łącząca chodzonego („polskiego”), kujawiaka właściwego i mazura, nazywana „tańcem okrągłym”.
Pochodzenie regionalne	Wywodzi się z Kujaw i z tamtejszych tradycji wiejskich oraz obrzędów weselnych. Cechy muzyczne kujawiaka spotyka się także w Łęczyckiem i Wielkopolsce.
Wesela i obrzędy	Tradycyjnie wykonywany podczas wesel, zabaw i uroczystości. W przekazach występował w formie użytkowej i obrzędowej; mógł łączyć taniec z pieśnią i przyśpiewkami.
Daty nazwy i zapisów	Nazwa „kujawiak” pojawiła się w 1827 r.; pierwsze zapisy muzyczne datuje się na 1830 r. W XIX w. taniec przenikał do muzyki artystycznej.
Droga na scenę	Poza środowiskiem wiejskim rozwijała się narodowa, stylizowana forma kujawiaka, czerpiąca cechy z mazura, oberka i chodzonego. Szczególne zainteresowanie tańcem wiąże się z okresem żałoby narodowej po upadku Powstania Styczniowego; popularność osiągnął na przełomie XIX i XX w.
Dawne określenia	„Śpiący” i „kolebany” — nazwy funkcjonujące w tradycji ludowej, kojarzone ze spokojnym, kołyszącym ruchem i charakterem tańca.
Kompozytorzy i muzyka artystyczna	Elementy kujawiaka pojawiają się w twórczości Fryderyka Chopina, Henryka Wieniawskiego i Feliksa Nowowiejskiego. Kujawiaki taneczne komponowali m.in. Karol Namysłowski i W. Osmański.
Przemiany i zasięg	Poza Kujawami taniec ulegał lokalnym modyfikacjom. W niektórych wariantach pojawiał się układ, w którym mężczyzna tańczył z dwiema partnerkami.
Współczesna obecność	Kujawiak pozostaje częścią repertuaru zespołów folklorystycznych i programów prezentujących polskie tańce narodowe; występuje zarówno w formie ludowej, jak i scenicznie stylizowanej.

Zobacz również: YouTube Music – co oferuje i czym różni się od Spotify

Metrum 3/4 i liryczny charakter kujawiaka

Najbardziej lubię w kujawiaku kołyszący, spokojny puls, który nadaje mu trójdzielne metrum. Każdy takt zostawia miejsce na miękki krok, delikatny obrót i subtelne przytupnięcie, a wolne tempo pozwala wsłuchać się w melodię. Kujawiak należy do polskich tańców narodowych i wyrósł z weselnych tradycji Kujaw. Dawniej nazywano go również „śpiącym” albo „kolebanym”.

Choć jego rytm ma mazurkowy charakter, kujawiak nie pędzi jak oberek ani nie akcentuje kroków tak wyraziście jak mazur. Melodia często opiera się na tonacji molowej lub skali modalnej, dlatego brzmi rozlewnie i lirycznie, a niekiedy także lekko melancholijnie. Wykonawcy stosują czasem rubato: drobne wartości rytmiczne przesuwają się w obrębie taktu, lecz trójdzielny puls pozostaje nienaruszony. Tancerze zwykle poruszają się po kole, a swoboda improwizacji pozwala im dodawać własne obroty, gesty i przytupy.

Od spokojnego kołysania do tańca pełnego emocji

W tradycyjnym kujawiaku wiejskim ta sama melodia mogła stopniowo przyspieszać — od wolnego kołysania po żywszy taniec — i przeplatać się z przyśpiewkami. Z kolei forma narodowa łączy cechy chodzonego i wolnego tańca wirowego. W niektórych stylizacjach kujawiak tworzy większą całość z chodzonym i mazurem. Muzyka często zaczyna się krótkim wstępem granym na jednym dźwięku, po którym rozwija się szeroka, stopniowo wznosząca linia melodyczna.

Najważniejsze cechy kujawiaka można podsumować następująco:

trójdzielne metrum i spokojny, kołyszący puls;
liryczna melodia, często w tonacji molowej lub skali modalnej;
ruch po kole, z miejscem na improwizowane obroty, gesty i przytupy;
stopniowe przyspieszanie w tradycyjnej formie wiejskiej.

W XIX wieku kujawiak przeniknął do muzyki artystycznej i zainspirował między innymi Fryderyka Chopina, Henryka Wieniawskiego oraz Feliksa Nowowiejskiego. Własne kujawiaki do tańca tworzyli także Kazimierz Namysłowski i Władysław Osmański. Dziś chętnie oglądam występy zespołów folklorystycznych, bo kujawiak zachowuje w nich spokojny wdzięk, a zarazem przypomina, ile emocji mieści się w jednym kołyszącym rytmie.

Zobacz również: Spotkanie głosów: Ed Sheeran i Bocelli — jaka piosenka powstała i historia duetu

Ciekawostka: w kujawiaku przyspieszenie nie musi oznaczać zmiany metrum — taniec może przejść od wolnego kołysania do żywszego wirowania, zachowując charakterystyczny puls na trzy.

Od weselnych obrzędów Kujaw po narodową scenę

Prześledź przemianę kujawiaka: od obrzędu weselnego na Kujawach po taniec narodowy i repertuar sceniczny.

Poznaj ludowe źródła. Kujawiak wyrósł z obrzędów weselnych i wiejskich tańców użytkowych, którym towarzyszyły rodzinne uroczystości i zabawy. Tańczono go przy śpiewie lub muzyce instrumentalnej przerywanej przyśpiewkami. W tradycji ludowej nazywano go także „śpiącym” i „kolebanym”.
Posłuchaj muzyki i przyjrzyj się ruchom. Kujawiak ma metrum 3/4 i mazurkową rytmikę, ale wyróżniają go wolne tempo, płynny chód, obroty oraz przytupywanie. Pary poruszają się po obwodzie koła, zmieniają ujęcia i improwizują. Rozlewne melodie, często oparte na tonacjach molowych lub skalach modalnych, nadają tańcowi liryczny, niekiedy melancholijny nastrój. Muzycy stosują też rubato i łagodnie akcentują pierwszą oraz drugą część taktu.
Prześledź zmiany muzyczne. Wiejski kujawiak mógł stopniowo przyspieszać, od wolnego do bardzo szybkiego tempa, przy zachowaniu zasadniczo tej samej melodii. W formie narodowej połączył taniec chodzony z wolnym tańcem wirowym, a muzyka składała się z dwóch lub więcej zróżnicowanych części. Niektóre odmiany czerpały z tradycji Łęczyckiego i Wielkopolski; w jednej z nich mężczyzna tańczył z dwiema partnerkami.
Ustal, kiedy kujawiak wszedł do kultury narodowej. Nazwa „kujawiak” pojawiła się w 1827 roku, a pierwsze zapisy muzyczne pochodzą z 1830 roku. W XIX wieku taniec zyskiwał popularność poza Kujawami i ostatecznie dołączył do pięciu polskich tańców narodowych, obok poloneza, mazura, krakowiaka i oberka. Rangę tę uzyskał stosunkowo późno, a największą popularnością cieszył się na przełomie XIX i XX wieku.
Odkryj wpływ sceny i kompozytorów. Kujawiak trafił do muzyki artystycznej, inspirując między innymi Fryderyka Chopina, Henryka Wieniawskiego i Feliksa Nowowiejskiego. Po upadku Powstania Styczniowego, w okresie żałoby narodowej, zainteresowały się nim także środowiska pozawiejskie. Nie zdobył jednak tak trwałej popularności balowej jak mazur czy krakowiak, dlatego przed I wojną światową zaczął znikać z repertuarów poza Kujawami.
Poznaj współczesny repertuar. W XX wieku zespoły pieśni i tańca rozwinęły sceniczną, stylizowaną formę kujawiaka. Zachowały jego spokojny charakter, a jednocześnie dostosowały układ do widowisk. Dziś taniec prezentują zespoły folklorystyczne i festiwale, a także wydarzenia promujące polską kulturę; można go również poznać podczas warsztatów. Nauka kujawiaka rozwija poczucie rytmu, koordynację i umiejętność współpracy, a zarazem przybliża dziedzictwo Kujaw.

Zobacz również: Oli w melodii: odkryj emocje ukryte w popularnej piosence

„Śpiący” i „kolebany” – dawne nazwy kujawiaka

Kiedy myślę o dawnym kujawiaku, od razu słyszę jego dwie kołyszące nazwy: „śpiący” i „kolebany”. Świetnie oddają one charakter tańca, który wyrósł z weselnych i obrzędowych zwyczajów Kujaw. Był spokojny, miękki i liryczny — tancerze niespiesznie płynęli po izbie w rytm melodii. Nazwa „kujawiak” pojawiła się w źródłach w XIX wieku, a zapisy muzyczne tego tańca powstały później.

Najbardziej urzeka mnie metrum 3/4 i wolne tempo kujawiaka, zwłaszcza w zestawieniu z żywiołowym oberkiem czy mazurem. Pary poruszały się po kole, łącząc płynne kroki i obroty z delikatnymi przytupami; przyśpiewki zaś dodawały tańcowi swojskości. Tradycyjna melodia mogła stopniowo przyspieszać — od powolnego kołysania aż po bardzo żywy finał — czasem bez zmiany samego tematu. Tancerze mieli przy tym sporo swobody: zmieniali ujęcia, akcentowali rytm i wplatali własne figury.

Melancholijny taniec, który ukołysał wiejskie wesela

Określenie „śpiący” przywodzi mi na myśl łagodny, niemal zamyślony ruch, a „kolebany” — rytm spokojnego bujania. W wiejskich kujawiakach pojawiają się różne akcenty, także na słabszej części taktu, oraz rubato, czyli subtelne przesuwanie drobnych wartości rytmicznych bez naruszania metrum. Melodie często opierały się na tonacjach molowych lub skalach modalnych, dlatego brzmiały rozlewnie i melancholijnie. Taniec wykonywano przy śpiewie albo z kapelą, której grę czasem przerywały przyśpiewki.

Z czasem kujawiak opuścił wiejskie wesela i trafił do repertuaru artystycznego. Łączył cechy chodzonego, wolnego tańca wirowego oraz rytmikę mazurkową. Skoro już tu wpadłeś to poznaj historię i charakter krakowiaka. Jego melodie inspirowały między innymi Fryderyka Chopina, Henryka Wieniawskiego i Feliksa Nowowiejskiego, a własne kujawiaki do tańca komponowali Kazimierz Namysłowski i Władysław Osmański. Dziś kujawiak należy do pięciu polskich tańców narodowych. Dawne określenia nadal pomagają mi wyobrazić sobie jego pierwotną, kameralną postać — niespieszną, bliską ludziom i mocno zakorzenioną w kujawskiej tradycji.

Źródła: